Woordenlijst

A
Ambachtschool

School voor ambacht en nijverheid, te vergelijken met de beroepsgerichte leerweg die tegenwoordig in het VMBO is ondergebracht.

Arisch

De term die nazi’s gebruikten om het in hun ogen superieure Germaanse ras aan te duiden.

Asterdorp

Oorspronkelijk een nooddorp van 132 woningen voor ‘asocialen’ in Amsterdam Noord.

Auschwitz

Het grootste van alle Duitse concentratiekampen, gesitueerd in het destijds geannexeerde Polen. Ongeveer 1.3 miljoen mensen werden naar Auschwitz gedeporteerd.

B
Bijzonder onderwijs

Scholen met een specifieke religieuze, levensbeschouwelijke of pedagogische grondslag.

BLO

Buitengewoon Lager Onderwijs, voor kinderen met lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke beperkingen, te vergelijken met het huidige Speciaal Onderwijs. Destijds viel ook onderwijs voor kermis-en scheepskinderen onder het BLO.

Bovenmeester

Hoofdmeester, schoolhoofd.

Buitengewoon onderwijs

Het BLO was er voor kinderen met lichamelijke, zintuiglijke of verstandelijke beperkingen, te vergelijken met het huidige Speciaal Onderwijs. Destijds viel ook onderwijs voor kermis-en scheepskinderen onder het BLO.

C
Chanoeka

Het Joodse feest van het licht, min of meer vergelijkbaar met het Kerstfeest dat rond dezelfde tijd wordt gevierd.

Circulaire

Een brief of mededeling die je aan meerdere mensen uitstuurt.

Concentratiekampen

Gesloten kampen waar voor het regime ongewenste mensen worden ondergebracht, vaak onder militair toezicht.

Confessioneel

Gebaseerd op godsdienstige uitgangspunten.

D
Davidster

Vanaf 2 mei 1942 moesten alle joden een opvallende gele ‘jodenster’ dragen op hun kleding.

Dawwenen 

Bidden.

Debielen

Destijds de benaming voor een bepaalde mate van zwakbegaafdheid.

Deportatie

Gedwongen verplaatsing van mensen.

Doorgangskamp

Een concentratiekamp waar de Duitsers gevangenen onderbrachten om ze vanuit daar te deporteren naar een van van de concentratiekampen in Duitsland en Polen.

E
Epidiascoop

Een voorloper van de beamer. Je legde er een afbeelding op en die werd dan vergroot zichtbaar op de muur.

F
Fröbel

De Fröbelschool is de oudste vorm van onderwijs aan kleuters, die meer was dan de ‘bewaarschool’. De methode is genoemd naar pedagoog Friedrich Fröbel [1782-1852]. De term wordt ook gebruikt voor vrijblijvend creatief bezig zijn; we noemen dat ook wel knutselen.

G
Getto

Een wijk die voor het grootste deel wordt bewoond door één religieuze, raciale of etnische, groep, vaak met een laag inkomen. Vaak zijn de inwoners door omstandigheden gedwongen om er te wonen.

H
HBS

Schooltype vergelijkbaar met het huidige HAVO en athenaeum.

Hollandse Schouwburg

Hier werden vanaf 1942 duizenden joden samengebracht om daarna gedeporteerd te worden naar concentratiekampen.

Holocaust

Afgeleid van het Oudgriekse ‘holokauston’ dat ‘geheel verbrand’ betekent. De term wordt gebruikt om specifiek de moord op de zes miljoen joden te benoemen (andere nazislachtoffers waren zigeuners (Roma en Sinti), homo’s, gehandicapten, communisten, politieke tegenstanders, Jehova getuigen, zwakbegaafden, Slavische bevolkingsgroepen, Russische en Franse krijgsgevangenen).

I
Idioten

Destijds de benaming voor een bepaalde mate van zwakbegaafdheid.

Imbecielen

Destijds de benaming voor een bepaalde mate van zwakbegaafdheid.

J
JCB 

Joodse Centrale voor Beroepsonderwijs.

Jodenbuurt

Ook wel ‘Judenviertel’ of ‘Jodenhoek’. De wijk tussen het Centraal Station en het Waterlooplein. Er woonden destijds meer dan 25.000 joden.

Jodenhoek

Ook wel ‘Judenviertel’. De wijk tussen het Centraal Station en het Waterlooplein. Er woonden destijds meer dan 25.000 joden.

Joodsch Weekblad

In juni 1941 verscheen het blad voor het eerst en was vanaf dat moment de enige Nederlandse krant van en voor joden.

Joodsche Invalide

Verpleeghuis voor joodse bejaarden en gehandicapten. In 1943 werden alle bewoners en het personeel gedeporteerd.

Joodsche Raad

Een in 1941 door de bezetter geïnstalleerd advies- en uitvoeringsorgaan voor alle joodse aangelegenheden. Tegelijkertijd werden alle bestaande joodse verenigingen en stichtingen verboden.

Joodse Coördinatie Commissie

Betekenis volgt

Judenviertel

Ook wel ‘Jodenhoek’. De wijk tussen het Centraal Station en het Waterlooplein. Er woonden destijds meer dan 25.000 joden.

K
Kennis en Godsvrucht

Vereniging met als doel scholen op te richten voor lager onderwijs, waar ook traditioneel Israëlitisch godsdienstonderwijs werd gegeven.

Kunstnijverheidsschool

Toenmalige naam voor de huidige Gerrit Rietveld Academie.

Kweekschool

Toenmalige naam voor de huidige PABO of Pedagogische Academie.

L
Liro Bank

Vanaf augustus 1941 moesten Joden hun geld verplicht onderbrengen bij de joodse bank van Lippman, Rosenthal en Co.

M
Meidagen 1940

Op 10 mei viel het Duitse leger Nederland binnen. Op 14 mei was het bombardement op Rotterdam. Op 15 mei capituleerde Nederland en was vanaf dat moment bezet.

Meidagen 1945

Op 5 mei was Nederland bevrijd. Op 6 werd het Canadese bevrijdingsleger feestelijk onthaald in Amsterdam. Op 7 mei ging iedereen weer gewoon aan het werk.

Modern Onderwijs

Na de Eerste Wereldoorlog ontwikkelden zich onderwijsvormen die afweken van het klassikale onderwijs, waar alle leerlingen in een klas op het zelfde moment hetzelfde leerden. De destijds ‘moderne’ onderwijsvarianten zoals Dalton en Montessori, gaven kinderen de ruimte om zich op hun eigen tempo en niveau te ontwikkelen.

Moffen

Scheldwoord voor Duitsers, tijdens en na de bezetting.

MULO

Schooltype vergelijkbaar met het huidige VMBO-t.

N
Nijverheidsonderwijs

Onderwijs dat gericht is op ambacht, huishouden, scheepvaart, landbouwvaardigheden en handwerken.

O
Onderduiken

In het geheim leven in een schuilplaats. Sommige mensen hadden een onderduikadres in de stad, anderen verscholen zich op boerderijen op het dun bevolkte platteland van Nederland.

Ontjoodsing

Het door de bezetter ver doorgevoerde beleid om de Nederlands samenleving te ontdoen van Joden en van alles wat joods was.

Oosten, het

Duitsland en Polen.

Opduiken

Het na de oorlog terugkeren van mensen die tijdens de bezetting waren ondergedoken.

Openbaar onderwijs

Onderwijs vrij van godsdienst.  Vrij toegankelijk voor elke leerling en elke leerkracht.

Orthodox Joods

Een minderheid in de joodse gemeenschap die de joodse wetten strikt naleeft.

Oude Jodenbuurt

Buurt rondom het Waterlooplein in Amsterdam waar van oudsher veel joden woonden.

Oude Testament

Eerste deel van de Bijbel, het geloofsboek van Christenen. Joden noemen het Oude Testament de Tenach.

P
Palestina

Verklaring volgt.

Particulier onderwijs

Vorm van onderwijs dat gefinancierd wordt met private middelen en niet door de overheid.

Plan Zuid

Gebied in Amsterdam met een kenmerkend stedenbouwkundig plan van architect Berlage, gerealiseerd na de Eerste Wereldoorlog.

Protestants

Volgens protestanten staat elk mens direct in contact met God en hoeft daar geen kerk tussen te zitten.

R
Razzia

Een onaangekondigde klopjacht waar in korte tijd grote groepen mensen worden opgepakt. Tijdens de bezetting werd jacht gemaakt op Joden, zij werden op transport naar concentratiekampen. Er waren ook razzia’s op niet-Joodse jongens en mannen, zij werden dwangarbeiders in de Duitse wapenindustrie.

Reichskommissar

Hoogste Duitse ambtenaar met verregaande bevoegdheden in bezet gebied.

Religiositeit

Godsdienstigheid.

Rooien

Communisten of Socialisten.

Rooms(en)

Katholieken.

Rosj Hasjana

Het joods nieuwjaarsfeest, vindt plaats in september of oktober.

S
Sabbat

De wekelijkse joodse rustdag, van vrijdag- tot zaterdagavond.

Schooltijdenregeling

Verklaring volgt

Sjoel

Joods gebedshuis.

Sonderausweis

Identiteitsbewijzen die gedragen werden door mensen met vrijstelling van het front of van de Arbeitseinsatz (dwangarbeid in Duitsland).

Sperre

Tijdelijke vrijstelling van deportatie.

Spertijd

Avondklok.

Stencil

Een inmiddels achterhaalde manier van drukwerk produceren met een stencilmachine.

Stippenkaart

Plattegrond van Amsterdam waarop elke stip duidt op de aanwezigheid van 10 joden.

Synagoge

Joods gebedshuis.

T
Transport

‘Op transport’ is een eufemisme voor het per goederentrein vervoeren van Joden naar de concentratiekampen.

U
ULO

Schooltype vergelijkbaar met het huidige VMBO-t.

V
Vakantieschool

Om de jeugd ook in de zomervakantie bezig te houden, werden er leuke activiteiten georganiseerd.

Verhaftung

Duits woord voor arrestatie. Als je de meldingsoproep negeerde, volgde er een Haftbefehl en werd je opgepakt (‘verhaftet’).

Verjoodsing, verjoodsen

Ook niet praktiserende Joden, die al generaties lang niet meer hun joods-zijn beleefden, werden door de bezetter verplicht om bijvoorbeeld hun kinderen op een Joodse school te zetten.

Verzetsstrijders

Iemand die verzet pleegde tegen de bezetters, doormiddel van illegale activiteiten.

VGLO

Voortgezet Gewoon Lager Onderwijs.

Voor Joden verboden

Vanaf 1941 verschijnen in openbare gelegenheden borden met de tekst Voor Joden verboden, het is onderdeel van het systematisch isoleren van de Joden door de bezetter.

W
Wehrmacht

Verzamelnaam voor de Duitse defensiemacht: Luchtmacht (Luftwaffe), Landmacht (Heer) en Zeemacht (Kriegsmarine).

Westerbork

Doorgangskamp in Drenthe waar bijna alle ruim100.000 gedeporteerde Joden verbleven, op weg naar de concentratiekampen in het Oosten.

Z
Zentralstelle für Judische Auswanderung

Centraal bureau voor Joodse ‘emigratie’. Het Amsterdamse bureau droeg van 1941 tot en met 1943 zorg voor de deportatie van de Joden uit Nederland naar de concentratiekampen in het Oosten.

Zionisme, Zionistisch

Het streven naar een onafhankelijke staat Israël.

Zwakzinnigen

Inmiddels verouderde term voor mensen met een verstandelijke beperking.

Zwarte politie

De politie assisteerden bij jodenrazzia’s en bewaakten gevangengenomen militairen. Politiechefs waren volkomen pro-Duits. Toch: Ze hielpen ook het verzet, werkten met knokploegen samen en hielpen joden ontsnappen.