Naar de kaart

Montessori Zuid

Willinkplein

Willinkplein

Van de acht lagere Montessorischolen die Amsterdam in de jaren ’30 had, zaten er drie in Zuid: de 6de Montessorischool met zo’n 60 joodse leerlingen (de school van Anne Frank); de 1ste Montessorischool met zo’n 70 en nog eens 60 op de particuliere Amsterdamse Montessorischool. De joodse leerlingen van deze drie scholen werden op maandag 22 september 1941 samengebracht in één nieuwe Joodsche Montessorischool, aan het Willinkplein (tegenwoordig Victorieplein).

Ook joodse leerlingen van andere Montessorischolen uit Zuid en West kwamen hier terecht, 22 van de 3de Montessorischool op het Hygeaplein en zelfs een paar kinderen helemaal van de 2de Montessorischool in West. Voor hen was het een bijna onmogelijke afstand die ze vier keer per dag moesten afleggen.

De afdeling onderwijs van het Amsterdamse stadhuis gaf aan de 400 Joodse Montessori leerlingen in de stad speciale aandacht. Dat was niet eenvoudig, want bij het gewone joodse lager onderwijs was er al een tekort aan joodse leerkrachten. Voor de negen klassen die gevormd moesten worden om al die Montessorikinderen te kunnen plaatsen was er helemaal een groot tekort aan leidsters en leiders (zo heetten destijds de Montessorileerkrachten).
De eerste inventarisatie leverde slechts vier gekwalificeerde Montessorileerkrachten op. Ook het voormalige hoofd van de Amsterdamse Montessorischool was beschikbaar.

Een ander probleem was de sterke spreiding van de joodse Montessorileerlingen over de hele stad. De acht Montessorischolen zaten verspreid over de stad, in Zuid, West en Oost. Alle kinderen onderbrengen in één gebouw was ondoenlijk, daarom werd gekozen voor een school op drie locaties, zodat de afstanden voor de kinderen niet al te groot waren.
Er werden negen joodse Montessoriklassen gevormd (zo’n klas bestond altijd een combinatie van meerdere leerjaren) verdeeld over de drie locaties. De kinderen van de 4de Montessorischool bleven in een van de drie klassen in hun eigen gebouw in de Tweede Boerhaavestraat. De kinderen van de 5de Montessorischool in de Watergraafsmeer gingen naar de dependance in de Smitstraat. Alle andere Montessorikinderen in Zuid en West konden terecht in de vier klassen in het gebouw aan het Willinkplein.

Oorspronkelijk was het de bedoeling één van de drie joodse montessorischolen te vestigen in het gebouw van de 6de Montessorischool in de Nierstraat, want daar zaten bijna alleen maar joodse kinderen. Dat was echter de helft van een dubbel schoolgebouw met een gewone kleuterschool als buren. Zo’n combinatie van joodse en niet-joodse kinderen onder één dak, werd door de bezetter niet toegestaan, dus werd daar van af gezien. In plaats daarvan werd de leegstaande kleuterschool aan het Willinkplein (nu Victorieplein) ingericht.
Maar niet iedereen was daar het mee eens. Zo schreef een buurtbewoner aan de Secretaris-generaal op het Onderwijsdepartement in Den Haag: ‘Nu doet zich het merkwaardige feit voor, dat één der mooiste kleuterscholen, staande Daniël Willinkplein, aangewezen is voor Joodsche Kinderen. Daar het toch zeer zeker niet in de bedoeling ligt Arische Kinderen bij Joodsche Kinderen ten achter te stellen, verzoek ik U beleefd dit geval te willen onderzoeken en alsnog maatregelen te nemen deze onjuiste handelwijze te herzien’ [HNA 21437/386]

Maar ook de ‘kringleider van het Opvoedingsgilde’ Johannes Kruimink klimt direct in oktober in de pen, daar hij de verplaatsing van de voorbereidende school nr 42, van het gebouw aan het Willinkplein naar de Dongestraat bezwaarlijk vindt. Immers het gebouw in de Dongestraat is te klein en het is voor veel kleuters te ver om te lopen. ‘Hier doet zich dus het geval voor, dat de Arische kinderen verdreven worden door de Jodenkinderen’. Maar Onderwijswethouder Smit dient de man meteen van repliek ‘Met de belangen der niet-joodsche kinderen is bij de getroffen maatregelen zoo veel mogelijk rekening gehouden’ [SAA 5191-7454/3959]

Bij aanvang op maandag 22 september waren de drie vestigingen organisatorisch één school. Rosalie Joosten-Chotzen [1890-1983] was het hoofd, zij kwam van de particuliere Montessorischool aan het Allebéplein. Al snel werd de school gesplitst en werd Elisabeth Wessel [1891-1943] van de ULO, het hoofd van de Boerhaave-vestiging. De twee klassen in de Smitstraat bleven onderdeel van de school aan het Willinkplein.

Maar ook bij het Montessorionderwijs sloegen de bezuinigingen toe, zodra de scholen in het najaar van 1942 overgedragen waren aan de . De dependance in de Smitstraat werd gesloten, dat leverde een besparing van zo’n 2000 gulden per jaar op aan beheersvergoeding. De Transvaalschool-leerlingen, want zo werd die school nog steeds genoemd, onder andere uit de Watergraafsmeer moesten vanaf toen helemaal doorlopen naar de Tweede Boerhaavestraat.

In mei 1943 vonden in Amsterdam verschillende grote razzia’s plaats, waarbij op 23 mei zo’n 8 duizend mensen en 26 mei nog eens ruim 3 duizend werden afgevoerd. Daar zaten een aantal joodse leerkrachten bij, waardoor het joodse onderwijs in Amsterdam volledig ontwricht raakte. Het onderwijsbureau sloot daarop alle joodse scholen tot eind mei. De scholen in de binnenstad bleven ook nadien gesloten, terwijl in Oost en Zuid de leerkrachten, leerlingen en gebouwen werden heringedeeld.
De Montessori-leerlingen in Zuid verhuisden samen met de twee overgebleven leerkrachten, Rosalie Joosten-Chotzen en meester Abraham Mok [1920-?], van het Willinkplein naar het schoolgebouw aan de Jekerstraat 86. Daar kregen ze onderdak bij de gecombineerde Joodsche scholen 10, 11 en 12. Al met al heeft dit maar een paar weken geduurd, want na de laatste grote  op 20, 22 en 23 juni ging de Montessorischool definitief dicht, gelijk met de andere twee Jekerstraatscholen.

In de zomerperiode inventariseerde het onderwijsbureau wie er nog aanwezig was aan leerkrachten en leerlingen. Er werd een plan gemaakt direct na de vakantie in het schoolgebouw aan de Sparrenweg één verzamelschool te openen, waar ook de laatste tien Montessori-kinderen terecht zouden kunnen. Het pakte een beetje anders uit, zoals te lezen valt in het stukje verderop, over de laatste school.

kleuterscholen

In alle drie vestigingen van de Lagere Montessoriklassen vestigde de gemeente ook meteen Montessori-kleuterklassen (voorbereidend onderwijs heette dat)

In de Boerhaavestraat en de Smitstraat waren het enkelvoudige klassen, eentje per vestiging maar aan het Willinkplein zaten twee Montessori en twee gewone voorbereidend onderwijsklassen.

1930 Montessori-kleuterklasje in de Hasebroekstraat

7 plus 1 montessorischolen

‘Als erfenis van de jood Boekman heeft Amsterdam zeven groote Montessorischolen voor lager onderwijs met tezamen 2000 leerlingen. Wij vinden dat verschrikkelijk maar het Opvoedingsdepartement ziet er blijkbaar niets verkeerds in en zorgt voor geld. ‘t Lijkt haast te gek, maar nochtans de Staat betaalt. Natuurlijk van onze belastingpenningen. Hoe het belang der volksgemeenschap, uit hoofde waarvan het Opvoedingsdepartement deze betalingen doet, met het onderhoud van marxistische bacillen kolonies te rijmen is, dat is de vraag die ook wij van plan zijn, te gelegener tijd eens aan de heeren te stellen.’
(gelezen in het SS-weekblad ‘de Storm’ in december 1943)

Het Amsterdamse Montessorionderwijs bestond al vanaf midden jaren ’20, als een pedagogisch/didactische stroming die de leerbehoeften van het kind centraal stelt en ‘leer mij het zelf te doen’ als uitgangspunt neemt. De leerlingen werken individueel of in kleine groepjes met speciaal ontwikkeld leermateriaal; de leerkracht biedt begeleiding zonder klassikale lessen. In plaats van een klas op leerjaar kenmerkt de Montessorimethode zich ook door dat drie leeftijdsgroepen samen in een klas zitten, zodoende is doorstromen moeiteloos; de enige echte ‘harde’ overgang is als het kind naar een hogere bouw overgaat.

In het schooljaar 1926/27 worden in de Amsterdamse Hasebroekstraat en aan het Hygiëaplein de eerste twee Montessoriklassen gestart, maar de groei van het onderwijs wordt voorlopig belemmerd door het ontbreken van gekwalificeerde leerkrachten. Er kwam al snel een cursus, eerst als bijscholing van de ‘gewone’ onderwijskrachten; later werd dat een volwaardige montessorikweekschool. Door de bijscholing kwamen er stap voor stap voldoende montessori- leidsters en leiders beschikbaar om de groei van het Amsterdamse Montessorionderwijs mogelijk te maken. Er werden in de jaren ’30 zelfs scholen gebouwd, die speciaal waren toegerust voor deze progressieve onderwijsvorm.

Op een of andere manier kreeg de school in de Corellistraat de titel ‘de eerste’ en die waar het begon, in de Hasebroekstraat heette sindsdien ‘de tweede’; dat was in een oud schoolgebouw dat in 1929 al aangepast werd met grotere lokalen en bij elk klaslokaal een keukentje en een ‘rustkamer’, terwijl de school in de Corellistraat nieuwbouw was.

De schrijver in het SS-weekblad de Storm (december 1943) doelde op de zeven openbare Montessorischolen die de stad toen had :

de eerste in de Corellistraat

de tweede in de Hasebroekstraat

de derde aan het Hygiëaplein

de vierde in de Boerhaave (nu Weesperzijde)

de vijfde in de Herschelstraat

de zesde in de Niersstraat

de zevende in de Corantijnstraat (nu Nachtwachtlaan)

maar er was ook nog de Amsterdamse Montessorischool in de Willem Witsenstraat, dat was echter een particuliere school, die niet door Rijk werd bekostigd.

De zeven plus een, van het eerste uur, zijn er nog allemaal en ondertussen qua aantal nagenoeg verdubbeld.