Naar de kaart

Joodse Montessorischolen in Oost

onderbouwgroep 4e Montessorischool in 1940/41

In de Tweede Boerhaavestraat 82 zat in 1941 de 4de Montessorischool, dat was toen een van de acht lagere Montessorischolen die Amsterdam had. Zeven openbare en één particuliere, de Amsterdamse Montessorischool.
Op die acht scholen zaten ruim 2000 kinderen, ongeveer 5% van alle openbare lagere schoolleerlingen in die tijd. Van die 2000 waren volgens de opgave door de schoolhoofden in juli 1941, een opmerkelijk groot aantal leerlingen joods, zo’n 400. Waarvan ongeveer de helft op de 4de Montessorischool in de 2e Boerhaavestraat zat, vlak bij het Oosterpark. Van de 290 leerlingen waren er ongeveer 200 joods.
Toen de bezetter had bevolen dat de joodse leerlingen naar aparte scholen moesten en niet meer samen met de andere kinderen in één klas mochten zitten, gold dat vanzelfsprekend ook voor de Montessori leerlingen.
Maar de acht Amsterdamse Montessori-scholen zaten zo verspreid in Zuid (4), West (2) en Oost (2), dat het dus niet werkbaar zou zijn om al die joodse montessori-kinderen samen te brengen in één gebouw.
De gemeente koos daarom voor een school op drie locaties – dus drie joodse montessorischolen; in de 2e Boerhaavestraat en in de Transvaalbuurt in Oost en op het Willinkplein (nu Victorieplein) in het hart van Plan Zuid.

De bestaande 4e Montessori in de Boerhaavestraat werd door de gemeente eenvoudigweg ‘verjoodst’; hier  moesten dus de niet-joodse leerlingen verhuizen, zij  kregen onderdak in een schoolgebouw verderop in de Tweede Boerhaavestraat, in het schoolgebouw op nr 22.

Voor de toeloop van de joodse leerlingen van de andere Montessorischool in Oost – de 5de in de Herschelstraat  in de Watergraafsmeer, opende de gemeente een tweeklassig montessorischooltje in het gebouw van de leegstaande Transvaalschool op het binnenterrein tussen de Smitstraat en de Laing’s in de Transvaalbuurt.

de vier scholen op binnenterrein Smitstraat/Laing's Neckstraat
Cathèrin Hoek en Willem de Vries met hun Montessori-kinderen in de Laing's Nekstraat

Het pleit voor de zorgvuldigheid van de afdeling onderwijs van het Amsterdamse stadhuis, dat aan Montessori leerlingen speciale aandacht werd gegeven.  Dat was immers niet eenvoudig, bij het gewone joodse lager onderwijs was er al een tekort aan joodse leerkrachten, zo bleek bij de voorbereidingen voor de herschikking, maar voor de negen klassen die gevormd moesten worden om die vierhonderd Montessori-kinderen te kunnen plaatsen was helemaal een groot tekort aan leidsters en leiders (zo heetten toen de Montessori juffen en meesters).
De eerste inventarisatie leverde slechts vier gekwalificeerde Montessori-leerkrachten op; gelukkig was het voormalige hoofd van de Amsterdamse Montessorischool, mevrouw Rosalie Joosten-Chotzen beschikbaar om hoofd te worden.
Vervolgens konden er naast de vier leerkrachten die op wachtgeld stonden, enkele ‘kwekelingen’ worden ingezet, nog niet gediplomeerde studenten van de Montessori-kweekschool, zoals Hetty Gobetz [1920-1943], Abraham Mok [1920] en Willem de Vries [1917-1943]; hij vormde samen met Cathèrin Hoek [1915] het team voor de twee Montessorigroepen in de Transvaalschool. Terwijl Hetty en Abraham elk een groep in de Boerhaaveschool leidden. Daar werd het team voltallig met Sara Barents [1899-1943] die ook op de gewone ‘vierde’ een groep leidde én Emanuel Porcelijn [1899] die al in najaar 1941 van uit het Gooi naar Amsterdam was gekomen.
In december 1941 werden de drie Montessorischolen organisatorisch gesplitst en kwam op de Boerhaave-vestiging Elisabeth Wessel [1891-1943] als Hoofd der School.

Maar óók bij het Joodse Montessorionderwijs sloegen de bezuinigingen toe, zodra de scholen in het najaar van 1942 overgedragen waren aan de Joodsche Raad.
De dependance in de Transvaalbuurt werd gesloten, dat leverde een besparing van zo’n 2.000 gulden sjaars op aan beheersvergoeding.
De ‘Transvaalschool’ leerlingen, want zo werd die school nog steeds genoemd, oa uit de Watergraafsmeer moesten vanaf toen helemaal door lopen naar de Tweede Boerhaavestraat.

Eind mei 1943 vonden in Amsterdam verschillende grote razzia’s plaats, waarbij op 23 mei zo’n 8 duizend mensen en 26 mei nog eens ruim 3 duizend werden afgevoerd. Daar zaten óók nogal wat onderwijzers en onderwijzeressen bij, waaronder enkele leidsters van de Boerhaave-montessorischool. Het joodse onderwijs in Amsterdam raakte volledig ontwricht, waarop het onderwijsbureau besloot alle joodse scholen tot het eind van de maand dicht te houden.
De scholen in de binnenstad bleven ook nadien gesloten terwijl in Oost en Zuid leerkrachten, leerlingen en de gebouwen werden heringedeeld; van de Joodse Montessorischool in de Boerhaavestraat was eigenlijk weinig meer over; als ze al niet waren weggevoerd, werd er door de overblijvende leerlingen en leerkrachten gekozen voor de onderduik.
Het onderwijsbureau van de Joodsche Raad hield echter stug vol de leerplicht te handhaven; direct na de zomervakantie werd er opnieuw een joodse school geopend. Er kwamen een kleine honderd kinderen opdagen, waaronder slechts zeven van de ruim 200 leerlingen van de joodse montessorischolen in Oost en zuid..

7 plus 1 montessorischolen

‘Als erfenis van de jood Boekman heeft Amsterdam zeven groote Montessorischolen voor lager onderwijs met tezamen 2000 leerlingen. Wij vinden dat verschrikkelijk maar het Opvoedingsdepartement ziet er blijkbaar niets verkeerds in en zorgt voor geld. ‘t Lijkt haast te gek, maar nochtans de Staat betaalt. Natuurlijk van onze belastingpenningen. Hoe het belang der volksgemeenschap, uit hoofde waarvan het Opvoedingsdepartement deze betalingen doet, met het onderhoud van marxistische bacillen kolonies te rijmen is, dat is de vraag die ook wij van plan zijn, te gelegener tijd eens aan de heeren te stellen.’

(gelezen in het SS-weekblad ‘de Storm’ in december 1943)

Het Amsterdamse Montessorionderwijs bestond al vanaf midden jaren ’20, als een pedagogisch/didactische stroming die de leerbehoeften van het kind centraal stelt en ‘leer mij het zelf te doen’ als uitgangspunt neemt. De leerlingen werken individueel of in kleine groepjes met speciaal ontwikkeld leermateriaal; de leerkracht biedt begeleiding zonder klassikale lessen. In plaats van een klas op leerjaar kenmerkt de Montessorimethode zich ook door dat drie leeftijdsgroepen samen in een klas zitten, zodoende is doorstromen moeiteloos; de enige echte ‘harde’ overgang is als het kind naar een hogere bouw overgaat.

In het schooljaar 1926/27 worden in de Amsterdamse Hasebroekstraat en aan het Hygiëaplein de eerste twee Montessoriklassen gestart, maar de groei van het onderwijs wordt voorlopig belemmerd door het ontbreken van gekwalificeerde leerkrachten. Er kwam al snel een cursus, eerst als bijscholing van de ‘gewone’ onderwijskrachten; later werd dat een volwaardige montessorikweekschool. Door de bijscholing kwamen er stap voor stap voldoende montessori- leidsters en leiders beschikbaar om de groei van het Amsterdamse Montessorionderwijs mogelijk te maken. Er werden in de jaren ’30 zelfs scholen gebouwd, die speciaal waren toegerust voor deze progressieve onderwijsvorm.

Op een of andere manier kreeg de school in de Corellistraat de titel ‘de eerste’ en die waar het begon, in de Hasebroekstraat heette sindsdien ‘de tweede’; dat was in een oud schoolgebouw dat in 1929 al aangepast werd met grotere lokalen en bij elk klaslokaal een keukentje en een ‘rustkamer’, terwijl de school in de Corellistraat nieuwbouw was.

1930 Montessori-kleuterklasje in de Hasebroekstraat

De schrijver in het SS-weekblad de Storm (december 1943) doelde op de zeven openbare Montessorischolen die de stad toen had:

de eerste in de Corellistraat
de tweede in de Hasebroekstraat
de derde aan het Hygiëaplein
de vierde in de Boerhaave (nu Weesperzijde)
de vijfde in de Herschelstraat
de zesde in de Niersstraat
de zevende Corantijnstraat (nu Nachtwachtlaan)

maar er was ook nog de Amsterdamse Montessorischool in de Willem Witsenstraat, dat was echter een particuliere school, die niet door Rijk werd bekostigd.

Die zeven plus een, van het eerste uur, zijn er nog allemaal en ondertussen qua aantal nagenoeg verdubbeld.