Joodse school Amersfoort

Ook in Amersfoort kregen de ouders van joodse kinderen eind augustus 1941 een bericht van het stadhuis dat hun kinderen vanaf 1 september 1941 niet meer toegelaten konden worden op hun eigen school. Er kwam een aparte school alleen voor leerlingen van joodschen

van joodschen bloede

In november 1940 introduceerde de bezetter de criteria voor het joodszijn: Jood is een ieder, die uit ten minste drie naar ras voljoodsche grootouders stamt. Als jood wordt ook aangemerkt hij die uit twee voljoodsche grootouders stamt en - hetzij zelf op den negenden Mei 1940 tot de joodschkerkelijke gemeente heeft behoord of na die datum daarin wordt opgenomen, - hetzij op den negenden Mei 1940 met een jood was gehuwd of na dat oogenblik met een jood in het huwelijk treedt.

bloede, maar dat duurde wel even.

Niet veel eerder was de Amersfoortse burgemeester

Burgemeester

Elke gemeente in Nederland wordt bestuurd door een Gemeenteraad en een college van Burgemeester en Wethouders. Maart 1941 schafte de bezetter dit democratisch geheel af en verleende de burgemeester vanaf dat moment het alleenrecht zijn gemeente te besturen; hij liet zich bijstaan voor wethouders, die niets meer waren dan uitvoerende ambtenaren, zonder invloed op het beleid van de bezetter en de burgemeester. Vanaf maart 1941 werden de meeste burgemeesters ontslagen en vervangen door figuren die loyaal waren aan de 'Nieuwe Orde'. Meteen op 7 mei 1945 werden deze allemaal meteen weer ontslagen en de meesten direct daarna gevangen gezet, vervolgens berecht en veroordeeld en hun burgerrechten ontnomen. Niet allemaal waren ze echt 'fout' geweest, sommigen probeerden er 'het beste van te maken'. Hun kinderen gingen hun leven lang er zwaar onder gebukt : een foute vader !  

Berend Noordewier hierover door de bezetter

bezetter

In mijn teksten gebruik ik het begrip 'de bezetter' voor de hele verzameling Duitse instituties die namens de Reichskommissar Seyss-Inquart in Nederland de macht uitoefenden (nee niet besturen, dat deed de Nederlandse Overheid.)

geïnformeerd. Nog geen half jaar eerder waren in opdracht van de bezetter de joodse ambtenaren ontslagen, nu waren dus de kinderen aan de beurt.
Alhoewel Noordewier bepaald niet Duitsgezind was, liet hij wel deze opdracht door zijn ambtenaren uitvoeren. Die begonnen met het inventariseren waar en wie en er op de Amersfoortse scholen zaten.
Al snel bleek dat het in totaal om 78 joodse kinderen ging, de meeste waren leerplichtig

leerplicht-leeftijd

In die tijd was er sprake van een leerplicht die aanving op de dag dat je zeven jaar was geworden en eindigde zodra je zeven klassen van de lagere school had doorlopen, maar niet voor de leeftijd van 13 en niet later dan het 14^e levensjaar; het eindigde altijd aan het eind van het schooljaar, dus niet op je verjaardag. – dat is de wet van 1920. Er werd echter door de jaren heen, nogal aan de formuleringen geschaafd, zodat het uiteindelijk werd ‘indien het kind, de klasse heeft doorlopen, waarin het bij het bereiken van den dertienjarige leeftijd was geplaatst.’

Gedurende de bezettingsperiode werd echter door het Departement voor Opvoeding, de leerplicht toch met één jaar verlengd, met de bedoeling dat het kind tenminste twee jaar vervolgonderwijs zou kunnen genieten.

in het lager onderwijs. Voor deze leerlingen moest er dus een aparte school komen.
En daar ontstonden dus de moeilijkheden : het aantal kinderen was te klein om een nieuwe school te stichten en onderbrenging bij een andere school was, op z’n zachtst gezegd problematisch.
De Amersfoortse Schoolvereenging, de enige school die in haar gebouw twee lokalen leeg had staan, weigerde subiet. En bovendien was het door de bezetter verboden dat de joodse kinderen in hetzelfde gebouw als niet-joodse kinderen naar school zouden gaan.
Daarnaast vroeg de burgemeester zich af, wie er voor de kosten op zou draaien; dat kon natuurlijk niet de gemeente zijn. Daarover nam hij half september contact op met het Departement

Departement van Opvoeding

Sinds de Nederlandse ministers naar Londen waren uitgeweken, werden de ministeries departementen genoemd, elk geleid door een Secretaris-generaal. Het departement voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschap kreeg al snel de naam Departement van Opvoeding en Kultuurbescherming, met de Duitsgezinde professor Jan van Dam als Secretaris-generaal.

van Opvoeding in den Haag, die de regie over het stichten van de nieuwe joodse scholen had. Maar het antwoord liet op zich wachten.
De derde kwestie waar de gemeente mee werd geconfronteerd was de benoeming van joods onderwijspersoneel, want uiteraard mochten die joodse kinderen alleen les krijgen van joodse leerkrachten en omdat die nogal schaars waren moesten de benoemingen in overleg gaan met de Coördinatie Commissie

Centrale Commissie voor het Joodsche Onderwijs

De CCJO werd in juni 1941 ingesteld door de Joodsche Raad,  dat als coördinatie- en advies orgaan zich bemoeide met het nieuwe joodse onderwijs. Later ging de CCJO op in het Bestuur voor het Joodsche Onderwijs in Nederland, met als uitvoeringsorgaan het Joodsche Onderwijsbureau in Amsterdam. Voordien was er al een Adviescommissie voor het Onderwijs, als onderdeel  van de Coördinatie Commissie voor Joodsche Belangen, die in december 1940 was gesticht en gevestigd was in den Haag. Deze CCJB werd echter door de bezetter eind oktober 1941 verboden.

voor het Joodse Onderwijs in Amsterdam. Ook dat ging bepaald niet vlot.

Ondertussen zaten de kinderen nog steeds thuis, ze mochten niet meer naar hun eigen school en de gemeente talmde. Maar toen bemoeide het Israëlitisch

Joodse Gemeente

In die tijd noemde men de joodse gemeenschap 'Israëlitisch' en de kerk was dus de 'Israëlitische Gemeente' - er waren er echte twee : het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (N.I.K.) en het Portugees-Israëlitisch Kerkgenootschap (P.I.K.).

Kerkbestuur zich er mee, de meeste ouders hoorden immers bij de Synagoge. Onder leiding van voorzitter Henri van Raalte werd een kleine commissie ingesteld ‘ter behartiging van de belangen van de joodse leerlingen’.
En al snel werden er twee lokalen gehuurd in het wijkgebouw van de Hervormde kerk aan het Laurens Costerplein 14, voor de prijs van 45 gulden per maand. Ook stelde de commissie twee leerkrachten aan: Felix van Spiegel [1903-1943] uit Meppel als schoolhoofd en Kaatje Cohen [1908-1944] als juf voor de kleintjes.

En zo begon op maandag 3 november 1941 het lager onderwijs voor joodse kinderen in Amersfoort, zoals mejuffrouw Henny de Vries [1913-1943] de burgmeester liet weten; ze was de contactpersoon voor de gemeente. De ambtenaren waren er verbolgen over, het organiseren van dat nieuwe joodse onderwijs zagen ze als een taak van de gemeentelijke overheid, maar die bleef in gebreke.

Niet veel later kwam er dan toch het bericht van de Secretaris-generaal van het Opvoedingsdepartement dat Amersfoort daadwerkelijk was aangewezen als vestigingsplaats voor een (regionale) joodse school en dat de onderwijskosten konden worden gedeclareerd. De gemeente haastte zich toen het schooltje naar zich toe te trekken door de huur van de lokalen over te nemen en zowel Felix als Kaatje per 1 december te benoemen als tijdelijke leerkrachten in gemeentedienst en het schooltje te voorzien van schoolbanken en onderwijsmateriaal.
Het schooltje telde toen 43 leerlingen, allemaal uit Amersfoort, daar kwamen nog wat kinderen bij uit Soest en andere omliggende plaatsen.

Maar de gemeentelijke bemoeienis beperkte zich verder, gedurende dat eerste schooljaar uitsluitend tot betaling van de wedde voor de twee leerkrachten én de maandelijkse huurpenningen.

Naast die ruim veertig lagere schoolkinderen, waren er ook 27 joodse kinderen geteld in het vervolgonderwijs; 12 op de gemeentelijke Ulo

ULO

Toentertijd duurde de leerplicht tot in het jaar dat je 15 werd. Maar lang niet  alle kinderen was geschikt voor het Middelbaar Onderwijs (HBS en  Gymnasium). Daarom waren er ook scholen voor de andere leerlingen, de Ambachtsschool, de Nijverheidsschool en de ULO (voor uitgebreid lager onderwijs). Dat schooltype is vergelijkbaar met het huidige VMBO-t.  

; 7 op de Handelsschool; 5 op de Rijks Hbs

HBS

Hogere Burgerschool, schooltype vergelijkbaar met het huidige HAVO en athenaeum.

en 2 in het lagere Nijverheidsonderwijs

Nijverheidsonderwijs

Sinds de jaren '20 van de vorige eeuw een schooltype dat gericht was op ambacht, huishouden, scheepvaart, landbouw en handwerken. Tegenwoordig is dat onderwijs onderdeel van het VMBO. De meeste Nijverheidsscholen waren gesticht door een vereniging en (dus) grotendeels afhankelijk van Rijkssubsidie.

.
Maar omdat deze aantallen veel te klein waren om enige vorm van onderwijs van gemeentewege te organiseren, werden de ouders aangeraden hun kinderen naar Hilversum te sturen, daar was een Joods Lyceum gesticht waar de leerlingen van de Handelsschool en de HBS makkelijk terecht konden.

Waar die twee nijverheidsleerlingen zijn gebleven is (tot nu toe) onduidelijk, terwijl voor de 12 Ulo-kinderen in Amersfoort een particuliere cursus werd gestart.
Zoals in veel kleinere plaatsen waar joodse leerlingen waren, is het niet goed terug te vinden waar deze grotere kinderen in die jaren school gingen.

Net zo onhandig als de gemeentelijke bemoeienis met de joodse lagere school was begonnen, eindigde die, maar ook dat was het stadsbestuur niet te verwijten.

Na de zomervakantie van 1942 werd duidelijk dat de Joodsche

Joodsche Raad

Een in 1941 door de bezetter geïnstalleerd advies- en uitvoeringsorgaan voor alle joodse aangelegenheden. Tegelijkertijd werden alle bestaande joodse verenigingen en stichtingen verboden. Maar onder die nieuwe Raad werden al snel allerlei commissies en besturen gevormd, zo ook het Bestuur van het Joodsche Onderwijs in Nederland, dat vanaf september 1942 alle joodse scholen in Mokum en de Mediene onder haar beheer had.

Raad in Amsterdam, die ondertussen landelijke taken had, het joodse onderwijs van de Nederlandse gemeenten zou moeten overnemen.
Het bericht hierover kwam pas half november, terwijl de scholen gewoon eind augustus al weer waren begonnen.
De gemeente Amersfoort haastte zich meester Felix en juf Kaatje te ontslaan, per terugwerkende kracht vanaf 1 september. Ook werd de huur van de lokalen in dat wijkgebouw ontbonden.
Waarop de Joodsche Raad zowel de leerkrachten als de huur overnam, maar dat gebeurde pas 8 december, de datum die de bezetter had bepaald voor de overgang naar de Joodsche Raad. Logisch dus dat er veel onduidelijkheden waren, die uitmonden in geschillen over de kosten en wie wat moest vergoeden; dat duurde zelfs voort tot ver na dat de bezetter weer het veld had geruimd.

Maar ondanks alles bleven zowel meester Felix van Spiegel als juf Kaatje Cohen actief als leerkracht. Terwijl het leerlingenaantal gestaag zakte tot onder de twintig bleef het schooltje bestaan tot 1 april 1943; toen werd het gesloten ’wegens gebrek aan leerlingen’.
Ondertussen was schoolhoofd Felix van Spiegel al naar Duitsland afgevoerd.

Het merendeel van de Amersfoortse joods gemeenschap, zo’n 800 – inclusief uit Duitsland gevluchte joden, werd in augustus 1942 gedwongen naar Amsterdam te verhuizen of niet veel later regelrecht naar Westerbork. Maar het duurde toch nog tot 23 april 1943 voordat de bezetter kon vaststellen dat ook Amersfoort ‘judenrein’ was.

bron :
Archief Amersfoort 002.01/5827 en 5828

en met dank aan
Femke Mooijkind
‘Het joodse kind op de joodse school’
– Master-scriptie UvA 2011
en
Hans Werkman die in 2026 een boek hoopt te publiceren over onderwijzeres Kaatje Cohen:
‘Kitty en de kinderen’

En dan nog dit

Het is mijn bedoeling dat in 2025 op alle plekken waar in 1941-1943 een joodse school gevestigd was (lager onderwijs; ulo; lyceum) een klein herinneringstegeltje komt met een QR-code die leidt naar de website-pagina die over die plaats en school (scholen) gaat.
Het is niet makkelijk voor mij, om vanuit Amsterdam waar ik woon, dat voor elkaar te krijgen.
Daarom vraag ik medewerking van iedereen die zich betrokken voelt bij een stad in de Mediene en/of de geschiedenis van een van de Verdwenen Joodse Scholen.

Voel je je aangesproken ? Neem dan alsjeblieft contact met mij op via aart@verdwenen-joodse-scholen.nl

Dat geldt ook als je specifiek iets willen weten of als je informatie hebt over een van de joodse scholen in Nederland – in de periode 1941-1943.