Joodse school Alkmaar

Na de zomervakantie van 1941 maakte de bezetter

bezetter

In mijn teksten gebruik ik het begrip 'de bezetter' voor de hele verzameling Duitse instituties die namens de Reichskommissar Seyss-Inquart in Nederland de macht uitoefenden (nee niet besturen, dat deed de Nederlandse Overheid.)

bekend dat joodse kinderen niet langer school mochten gaan met de andere leerlingen. Ze moesten worden geplaatst op aparte, daartoe opgerichte joodse scholen; dat moest ook in Alkmaar gebeuren.
Burgemeester

Burgemeester

Elke gemeente in Nederland wordt bestuurd door een Gemeenteraad en een college van Burgemeester en Wethouders. Maart 1941 schafte de bezetter dit democratisch geheel af en verleende de burgemeester vanaf dat moment het alleenrecht zijn gemeente te besturen; hij liet zich bijstaan voor wethouders, die niets meer waren dan uitvoerende ambtenaren, zonder invloed op het beleid van de bezetter en de burgemeester. Vanaf maart 1941 werden de meeste burgemeesters ontslagen en vervangen door figuren die loyaal waren aan de 'Nieuwe Orde'. Meteen op 7 mei 1945 werden deze allemaal meteen weer ontslagen en de meesten direct daarna gevangen gezet, vervolgens berecht en veroordeeld en hun burgerrechten ontnomen. Niet allemaal waren ze echt 'fout' geweest, sommigen probeerden er 'het beste van te maken'. Hun kinderen gingen hun leven lang er zwaar onder gebukt : een foute vader !  

 van Kinschot liet daarom nagaan hoeveel leerplichtige leerlingen van Joodschen

van joodschen bloede

In november 1940 introduceerde de bezetter de criteria voor het joodszijn: Jood is een ieder, die uit ten minste drie naar ras voljoodsche grootouders stamt. Als jood wordt ook aangemerkt hij die uit twee voljoodsche grootouders stamt en - hetzij zelf op den negenden Mei 1940 tot de joodschkerkelijke gemeente heeft behoord of na die datum daarin wordt opgenomen, - hetzij op den negenden Mei 1940 met een jood was gehuwd of na dat oogenblik met een jood in het huwelijk treedt.

 bloede er in zijn gemeente waren, opdat hij over de oprichting van zo’n school kon beslissen.

In die tijd woonden er in Alkmaar op een bevolking van  27.000, zo’n 200 joden; mannen, vrouwen en kinderen, waarvan er 22 leerplichtig

leerplicht-leeftijd

In die tijd was er sprake van een leerplicht die aanving op de dag dat je zeven jaar was geworden en eindigde zodra je zeven klassen van de lagere school had doorlopen, maar niet voor de leeftijd van 13 en niet later dan het 14^e levensjaar; het eindigde altijd aan het eind van het schooljaar, dus niet op je verjaardag. – dat is de wet van 1920. Er werd echter door de jaren heen, nogal aan de formuleringen geschaafd, zodat het uiteindelijk werd ‘indien het kind, de klasse heeft doorlopen, waarin het bij het bereiken van den dertienjarige leeftijd was geplaatst.’

Gedurende de bezettingsperiode werd echter door het Departement voor Opvoeding, de leerplicht toch met één jaar verlengd, met de bedoeling dat het kind tenminste twee jaar vervolgonderwijs zou kunnen genieten.

waren. Twaalf van hen zat op een van de zeven Alkmaarse openbare lagere scholen en dat vormde dus een probleem voor de gemeente. Er kon voor dat kleine aantal onmogelijk een afzonderlijke school worden gesticht en inhuizing bij een bestaande school, dat had de bezetter ondertussen verboden.
Maar die kinderen moesten natuurlijk wel naar school, zoals de bezetter in het bevel van 8 augustus had bepaald:  ‘Es muss verhindert werden, dass durch die Ausführung dieser Weisung jüdische Kinder über die normale Ferienzeit hinaus länger als etwa vier Wochen unbeschult bleiben.’

Ondertussen was de druk op de burgemeester toegenomen omdat ook uit de kleinere omliggende gemeenten, zoals Heiloo, Bergen en zelfs den Helder, joodse kinderen waren aangemeld voor een Alkmaarse joodse school. De burgemeester nam daarom contact op met de Secretaris-generaal van het Departement

Departement van Opvoeding

Sinds de Nederlandse ministers naar Londen waren uitgeweken, werden de ministeries departementen genoemd, elk geleid door een Secretaris-generaal. Het departement voor Onderwijs, Kunsten en Wetenschap kreeg al snel de naam Departement van Opvoeding en Kultuurbescherming, met de Duitsgezinde professor Jan van Dam als Secretaris-generaal.

van Opvoeding in den Haag, die namens de bezetter de regie had over de stichting van de nieuwe joodse scholen in het land.
Die had inmiddels een aantal steden aangewezen waar zo’n nieuwe joodse school gevestigd kon worden, omdat daar tenminste 40 joodse kinderen aanwezig waren. Buiten Amsterdam betrof dat zo’n 30 plaatsen, waar uiteraard Alkmaar niet tussen stond.
De zorgen van de burgemeester betroffen in de eerste plaats de kosten die de gemeente zou moeten maken voor het aanstellen van een onderwijzer en de huur van een afzonderlijk lokaal. Secretaris-generaal van Dam kwam niet verder dan de burgemeester te berichten dat hij geen bezwaar had ‘indien u uw medewerking wilt verleenen aan de stichting van een Joodsche lagere school’  maar over de vergoeding van de kosten wilde hij geen uitspraak doen.

Hoe het precies in zijn werk ging, is helaas niet meer te achterhalen (althans tot nu toe) maar waarschijnlijk is dat de burgmeester vervolgens in gesprek is gegaan met het bestuur van de Israëlitische

Joodse Gemeente

In die tijd noemde men de joodse gemeenschap 'Israëlitisch' en de kerk was dus de 'Israëlitische Gemeente' - er waren er echte twee : het Nederlands-Israëlitisch Kerkgenootschap (N.I.K.) en het Portugees-Israëlitisch Kerkgenootschap (P.I.K.).

Gemeente in Alkmaar en feitelijk de zorgen voor die joodse lagere school leerlingen neerlegde bij dat bestuur van de plaatselijke Synagoge aan de Hofstraat. Nogal wat ouders van de uitgesloten leerlingen had immers een directe band met die kerkgemeenschap.

Ondertussen was het eind november en de kinderen zaten nog steeds thuis, zonder onderwijs. Waarop het bestuur van de Israëlitische gemeente ingreep en het godsdienstlokaal naast de Synagoge aan de Hofstraat beschikbaar maakte en onderwijzer Jacques Elion [1907-1963] uit den Helder aantrok.
Het schooltje begon aldoende op 1 december 1941, met meester Elion en vijftien leerlingen. Maar nauwelijks een maand later vertrok de meester weer – naar Haarlem, om aldaar de benoeming hoofd van de Haarlemse Joodse lagere school te aanvaarden.
Toen bleek dat de vader van een van de leerlingen, de sigarenhandelaar Salomon Emanuel Leuw [1896-1943], lid van het Synagoge-bestuur, ooit zijn onderwijzersdiploma had gehaald en zonder gemor de vrijgekomen taak voor de joodse leerlingen over wilde nemen; het waren er ondertussen 17. Het bestuur van de Israëlitische Gemeente haastte zich vervolgens hem aan te stellen per 12 januari 1942. Waarschijnlijk deed Salomon het kosteloos.

Behalve die lagere schoolkinderen waren er in Alkmaar ook zo’n 9 joodse leerlingen opgegeven die in het vervolgonderwijs zaten ; 5 op de Gemeentelijke Handelsschool; 3 op de Rijks Hbs

HBS

Hogere Burgerschool, schooltype vergelijkbaar met het huidige HAVO en athenaeum.

en eentje op het Murmellius gymnasium, die was echter al niet meer leerplichtig, net als eentje op de Hbs. Beide hielden het schoolgaan misschien wel voor gezien, terwijl de andere zeven, vanaf de dag dat ze op hun school geweigerd werden, elke dag de trein naar Haarlem namen om aldaar het Joods Lyceum te bezoeken.

Alles bij elkaar heeft dat niet lang kunnen duren; op 3 maart 1942 kregen alle joodse gezinnen in Alkmaar een brief van de Joodsche Raad uit Amsterdam, met namens de bezetter, het bevel dat ze ‘op 5 maart 1942 des ochtends hun woning moesten verlaten, met de bedoeling die dag naar Amsterdam te verhuizen, om zich aldaar te vestigen.

Die donderdag de 5^e maart stond er op het station een speciale trein gereed, die de hele Alkmaarse joodse bevolking naar de hoofdstad transporteerde, ja ze moesten zelf het treinkaartje kopen, dat wel.

 Het was een winterse dag. Het sneeuwde, het vroor vijf graden en er stond een snijdende oostenwind. Op die ochtend stonden er tussen 08.10 en 10.30 uur zo’n vijftig joodse gezinnen, mannen, vrouwen en kinderen, thuis te wachten op de Alkmaarse politie. Bij hun komst werd de bagage gecontroleerd, de huissleutels overgedragen en de woningen verzegeld. Vanuit alle hoeken van de stad stroomden groepjes joden bepakt en bezakt naar de verzamelplek voor het politiebureau op het Kerkplein. Vandaar trok de stoet door de Gasthuisstraat, over de Bergerbrug de Geesterweg op om via het Scharloo en de Stationsweg het station te bereiken.

Eenmaal in Amsterdam gevestigd zullen al die kinderen een plaatsje hebben kunnen krijgen op een van de nieuwe (of bestaande) joodse scholen in Amsterdam; van die ene leerling van het Gymnasium en twee van de Hbs kom ik de naam tegen bij het Amsterdams Joods Lyceum.

En dan nog dit

Het is mijn bedoeling dat in 2025 op alle plekken waar in 1941-1943 een joodse school gevestigd was (lager onderwijs; ulo; lyceum) een klein herinneringstegeltje komt met een QR-code die leidt naar de website-pagina die over die plaats en school (scholen) gaat.
Het is niet makkelijk voor mij, om vanuit Amsterdam waar ik woon, dat voor elkaar te krijgen.
Daarom vraag ik medewerking van iedereen die zich betrokken voelt bij een stad in de Mediene en/of de geschiedenis van een van de Verdwenen Joodse Scholen.

Voel je je aangesproken ? Neem dan alsjeblieft contact met mij op via aart@verdwenen-joodse-scholen.nl

Dat geldt ook als je specifiek iets willen weten of als je informatie hebt over een van de joodse scholen in Nederland – in de periode 1941-1943.